Friday, July 14, 2017

Për ata që mungojnë

Ky artikull u dedikohet “të munguarve” (ose ata/ato që mungojnë). Kush  janë këta dhe pse janë të rëndësishëm? (Përdor këta për thjeshtësi hulumtimi.) Në lashtësi, Diagora u qortua nga një person për mosbesim; “Shiko,” i thotë dikush, “këto dedikime ndaj zotërve. Zotërit ekzistojnë pikërisht sepse bënë të mundur mbijetesën e këtyre njerzve ndaj fatkeqsive.” I përgjigjet Diagora: “Ke te drejte, por nuk shoh këtu në mostrën tënde ata që nuk i mbijetuan fatkeqësive.” Dhe ata që nuk i mbijetuan fatkeqësive janë më të shumë në numra, mund të shtojmë qartazi.
Vërejtja e mësipërme ka të bëjë me formimin e besimit të bazuar në një premisë të rremë. Statistika dhe ekonometria paralajmërojnë përdoruesit për konkluzione të rreme kur ato bazohen në mostra të njëanshme (biased sample). Ka një dallim mes asaj që shihet dhe asaj se çfarë është aty  - e cila nuk duket sepse mungon! Kancelarja Merkel e falënderoi Ramën për zgjedhjet por ajo që sheh Merkel është tjetër gjë. Gëzimi i saj, mendoj, ka të bëjë me numrin e madh të shqiptarve, si ata me dokumente e si ata pa dokumente, që vazhdojnë të emigrojnë në Gjermani e gjetkë, Erdogani nga ana tjetër, mbas përgëzimit, iu drejtua besimit mysliman. Secili gëzon interesin e vet.
Le të marrim rastin e votimeve të fundit në Shqipëri. Disa ia vunë fajin Bashës për gabime, të tjerët përgëzuan Ramën për fitoren. Dy anë të së njëjtës monedhë. Nëse unë hedh një monedhë, do bjerë ose kokë ose bisht. Të dyja thuhet të jenë reciprokisht përjashtuese. Vini re gjithashtu një fakt tjetër: personi që fiton, përgëzohet (apo përgëzon veten), mbas faktit. Mbas faktit gjërat duken të kenë një logjikë lineare dhe përcaktuese. Mbas faktit, njerëzit thonë, “dihet që do fitonte, sepse …” Efektit i gjendet shkaku me lehtësi.
Për tu kthyer në temë: ata që me probabilitet të lartë do votonin për Bashën apo dikë tjetër e kanë lënë dhe vazhdojnë ta lënë vendin – shifrat janë me mijëra.  Por këta nuk janë grupi i vetëm që ne po shqyrtojmë; emigrantët janë veçse një pjesë e të munguarve.
Në votimet e fundit rreth 45% e shqiptarve votuan, nga të cilët numri i femrave raportohet të ishte shumë i ulët (rreth 19%). Në një moment dëshpërimi Kryeminsitri shqiptar u kërkoi emigrantëve të ngrinin telefonat. Ky veprim është i rëndësishëm për diskutimin tonë; ata që mungojnë ekzistojnë. Atyre mund tu bëhet thirrje për pjesëmarrje. Ironia është që grupit tjetër të të munguarve nuk iu bë thirrje. Janë emigrantët ata që mund të mobilizojnë këta të fundit – një fatkeqësi e vërtetë. Thirrja, në të vërtetë, mund të gjejë aplikim nësë ata që janë në Shqipëri veprojnë, me një fjalë votojnë mbas thirrjes së emigrantëve. Unë mund t’i them nënës time të votojë, p.sh., për Ballin, por pa mekanizmin e kërcënimit asnjë nuk e merr seriozisht kërkesën.
Nuk shqetësohem këtu për metodat e votimeve por me diçka tjetër; që është, në të njëjtën mënyrë si shumica e popullsisë shqiptare e bën (dhe bëhet nga vendim-marrësit) veten të paparë, pra të munguar, ashtu dhe ata që marrin vendime për të gjithë, bëjnë politikë për ata që duken vetëm. Merr p.sh. emigrantët. Jam i sigurtë që shumë nuk duan të ikin dhe të tjerë që janë jashtë paraqesin dëshira të kthehen. “Por gjërat nuk ndryshojnë” dëgjoj. Por si do ndryshojnë gjërat kur këta që janë më të prirur për ndryshime largohen? Dhe jo vetëm largohen por marrin dhe kapitalin njerëzor e financiar atje ku shkojnë. Një dilemë e vërtetë për vendet në zhvillim. Ata që ngelin mbrapa janë një pjesë e harruar ose ata që përfitojnë më shumë nga status quo, nga mosndryshimet.
Cfarë është gabim me institucionet?

Përpara se te fillonin ndryshimet historike në Kine (1978) i thonë disa këshilltarë liderit kinez, Deng Xiaoping, se kinezët janë dembela dhe se ai do ta ketë të vështirë me reformat. Ai u tregon kinezët jashtë vendit (jashtë Kinës) dhe u përgjigjet se problemi nuk ishte tek njerzit por sistemi dhe institucionet. Mendoj i njëjti fenomen është prezent në Shqipëri. Institucionet shqiptare (a) injorojnë pjesën më të madhe të popullsisë, pra ata që në këtë artikull ne i quajmë të munguarit dhe (b) shfaqin hapur sjellje qeramarrjeje (rent-seeking).
Priftërinjtë e politikës shqiptare përgëzojnë vetveten për “arritje” ndërkohë që vëndi boshatiset. Boshatisja, për më keq, merret si “lëvizje e lirë” dhe përgëzohet. Shumë rendisin mungesën e tregut të punës dhe shëndetësinë në arsyet kryesore të largimit. Shëndetësia, një tjetër “arritje” e priftërinjve politikanë shqiptarë, vazhdon të jetë në një gjëndje të mjerueshme. Pyetja që i duhet bërë prifit politik shqiptar është e thjeshtë: Ku vizitohesh dhe kurohesh ti dhe familja jote zotëri apo zonjë? Për aq kohë sa priftërinjtë politikanë shqiptarë kurohen e shërohen jashtë apo në spitalet private në Shqipëri, ata nuk kanë asnjë interes (stake) në zhvillimet e këtij institucioni. Dhe kostot e shëndetësisë mbahen nga ata të harruar e munguar që jetojnë jashtë. Kur në 2016 vizitova Komunën e Dragashit (Kosovë), në hyrje të qytezes ishte shpalosur një parrullë: Mire se vini emigrantë. Në Shqipëri termi emigrant është denigrues, qoftë nga institucione e qoftë nga njerëzit e biznese shqiptare. Bizneset e turizmit mbahen pikërisht nga të ardhurat e emigrantëve, nga ata që më shumë mungojnë.
Në të njëjtën mënyrë si “lëvizja e lirë,” përgëzohet edhe lëvizja e lirë e produkteve midis vëndeve Ballkanike. Fshatari shqiptar, i harruar nga të ashtuquajtura institucione shqiptare, ankohet se nuk konkurron dot me produktet fqinjë. Balanca tregtare e shpalos qartë këtë njëanshmëri. Në Gusht 2016, ndërsa vizitoja fshatin turistik të Tushemishtit, shoh një plak të ulur përtokë përballë shtëpisë e pastronte fasule. Kokërr më kokërr i pastronte dhe i vendoste të thaheshin mbi një pëlhurë tjetër. Pyetjes time mbi bujqësinë, iu përgjigj në këtë formë: “më shikon si jam ulur dhe pastroj fasulen? Si do konkurroj unë me maqedonsin apo serbin që kanë mjete të mekanizuara dhe mbështeten nga insitucionet e tyre përkatëse, si financiarisht si me gjëra të tjera të nevojshme për këtë punë?” Nuk ka nevojë për ekspertë për të parë sesi është situata në realitet. Thjesht fol me fshatarë!
Fshatari, për më keq – kështu shkon argumenti nga specialistët dhe fetarët politikanë shqiptarë – etiketohet si dembel dhe jo-besues, ndaj institucioneve dhe atyre që ndërmjetësojnë. Me këtë damkë etiketohet edhe ai që jeton në qytet por që refuzon të punojë, p.sh., me tarifën ditore.
Progresisti fetar me njërën dorë u tregon shqiptarëve lirinë e vendimit e veprimit individual; me dorën tjetër i qorton për veprimet që marrin. Harron progresisti fetar që individi vepron në një sfond të caktuar (background); dhe sfondet ndryshojnë nga fshati në fshat. Një shqiptar që emigron në një vend të zhvilluar është më produktiv atje për shkak të këtij sfondi. Këto janë mësimet e para elementare në ekonomi.
*          *          *
Një familje shumë e varfër shqiptare që mundi të çonte djalin e vogël për kurim në Itali më thanë në një moment të vështirë se vetë fakti që trajtoheshin si njerëz në spitalet italiane mjaftonte. Ky humanizëm nuk vjen me incentiva financiare. Për të munguarit dinjiteti dhe respekti janë dy virtyte që mungojnë krejtësisht nga institucionet e varfra shqiptare.
Carl von Ossietzky, Fitues i Nobel-it për Paqe në vitin 1935, refuzoi të linte Gjermaninë naziste sepse “burri flet me një zë bosh kur  largohet nga vëndi i vet.” Shpresoj se zërat e mijëra të munguarve, si brënda e jashtë vendit, mos të jenë boshe por të dëgjohen përtej realiteteve të vogla politike.

No comments:

Post a Comment